مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

بررسی آراء مفسران پیرامون آیات مشتمل بر «ما أَدْراک...‏»، و میزان ارتباط آن با علم نبوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم تهران
2 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه اراک، اراک،ایران .
1022034/sshq.2022.353666.1180
چکیده
یکی از اسلوب‌های ادبیِ مختص قرآن، اسلوب «ما أَدْراک...‏» است که در عصر نزول به‌کار می‌رفته و مردمان آن زمان با کارکردهای آن آشنا بوده‌اند و بعدها مورد توجه نبوده‌است؛ لذا تبیین معنای این اسلوب بیانی با توجه به اختلاف مفسران قرآن در مفهوم آن، اهمیت این پژوهش را نمایان می‌سازد. این اسلوب که فقط در سور مکی قرآن، 13 بار ذکر شده، دارای کارکردهای بلاغی متعددی است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-توصیفی به این نتیجه رسید که با تکیه بر دلائل متعدد، خطاب آیه نمی‌تواند دلالت بر عدم آگاهی پیامبر نماید، و اساسا مخاطب، شخص ایشان نیست. تفاوت و تعارض دیدگاه برخی مفسران در کارکرد صرفی و نحوی آیات مشتمل بر «ما أَدْراک...‏» خود گواه این است که به دلیل جداسازسیِ ترکیب آن، به خطا رفته‌اند. این اسلوب کلیشه‌ ای، مجموعا بسته‌ ی ادبی اصطلاحی است که برای جلب توجه شنونده، هنگام تفخیم و عظمت مطلب، استفاده می‌ شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Examining the Opinions of Sunni and Shia Qur'anic Exegetes on the Rhetorical Style of “Mā adrāka…” and Its Relation to Prophetic Knowledge

نویسندگان English

zohreh akhavanmoghadam 1
zahra ghotbi 2
1 Associate Professor of Quranic Sciences and Hadith, University of Holy Quranic Sciences and Education
2 Ph.D student of Quran and Hadith Sciences, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

One of the literary styles specific to the Qur'an is the "Ma Adrak..." style, which was used in the era of descent, and the
From the perspective of both Sunni and Shia Qur'anic exegetes, the rhetorical style of the Qur'anic clause “Mā adrāka…” represents one of the most contentious interpretive issues. On one hand, its apparent meaning suggests "the addressee does not understand", while on the other hand, the intended addressee of the verse is undoubtedly the Prophet Muhammad. This raises questions regarding the relationship of these verses to prophetic knowledge, as the interpretation of these verses to portray a lack of knowledge by the Prophet contradicts the theological premise of the "divine knowledge of the Messenger." This rhetorical structure appears thirteen times, exclusively in Meccan Chapters [Sūrahs], and serves multiple rhetorical functions. This research, employing an analytical-descriptive method and relying on multiple evidence, does not interpret the address of the verse as indicative of the Prophet’s lack of knowledge and asserts that the addressee of these verses is not the Prophet himself. The difference and conflict in the perspectives of some Qur'anic exegetes regarding the grammatical and syntactical functions of the verses containing “Mā adrāka…” clearly indicate that the Qur'anic exegetes have erred due to their separation of this phrase. This conventional style served as a fixed pattern during the time of the Qur’an's revelation, utilized to capture the listener's attention when emphasizing the grandeur of a subject. 

کلیدواژه‌ها English

Rhetoric of the Quran
knowledge of the Prophet
style of “Mā adrāka…”
Prophethood
pre-Islamic Era
قرآن کریم
ابن­ منظور، محمد بن مکرم، 1414: لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع ـ دار صادر.
ابن ­عاشور، محمد بن طاهر، بی­تا: التحریر و التنویر، بی­جا.
ایزوتسو، توشی هیکو، 1373: خدا و انسان در قرآن، ترجمه: احمد آرام، تهران: دفتر فرهنگ اسلامی.
ابیضی شلمانی، حسین، 1380: پرسش و پرسش­گری در قرآن، استاد راهنما: نهله غروی نائینی، تهران: دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس.
بلاغی، سید عبدالحجت، 1386: حجه التفاسیر و بلاغ الاکسیر، تهران: انتشارات حکمت.
براون، جورج، 1378: پرسشگری، ترجمه: سید فضائلی هاشمی، مشهد: آستان قدس.
پاکتچی، احمد، 1392: ترجمه­شناسی قرآن کریم، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
حسینی زبیدی، محمد مرتضی، 1414: تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر.
حسینی همدانی، سید محمدحسین، 1404: انوار درخشان، تهران: کتابفروشی لطفی.
دروزه، محمد عزت، 1383: التفسیر الحدیث، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
دایره­المعارف بزرگ اسلامی، بی­تا: «مقاله استفهام»، تهران: مرکز دائره­المعارف بزرگ اسلامی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1412: المفردات فی غریب القرآن، بیروت ـ دمشق: دارالقلم ـ الدارالشامیه.
زمخشری، محمود، 1407: الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی.
صافی، محمود بن عبدالرحیم، 1418: الجدول فی الاعراب القرآن، دمشق ـ بیروت: دارالرشید ـ مؤسسه الایمان.
صاحب، اسماعیل بن عباد، 1414: المحیط فی اللغه، بیروت: عالم الکتاب.
صادقی مجد، محمدجواد، 1381: استفهامات قرآنی و جایگاه آن در هدایت انسان، استاد راهنما: احمد پاکتچی، تهران: دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه امام صادق.
طوسی، محمد بن حسن، بی­تا: التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طبرسی، فضل بن حسن، 1372: مجمع البیان فی تفسیر القرآن، گروه مترجمان، تهران: ناصر خسرو.
طوسی، محمد بن حسن، بی­تا: التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طباطبائی، سید محمدحسین، 1417: المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه­ مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سوسن، 1377: تحقیق و تحلیل پیرامون استفهامات قرآنی از نظر ادبی و بلاغی، استاد راهنما: ابراهیم دیباچی، تهران، دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس.
عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، 1415: تفسیر نورالثقلین، قم: انتشارات اسماعیلیان.
عسکری، حسن بن عبدالله، 1400: الفروق فی اللغه، بیروت: دارالآفاق الجدیده.
فرات کوفی، ابوالقاسم فرات بن ابراهیم، 1410: تفسیر فرات کوفی، تهران: انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
فیض کاشانی، ملامحسن، 1415: تفسیر الصافی، تهران: انتشارات صدر.
فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، 1420: مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فوده، عبدالعلیم السید، 1372: اسالیب الاستفهام فی القرآن، قاهره: المجلس الاعلی لرعایه الفنون و الآداب.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، 1368: تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
قطبی، زهرا، اخوان مقدم، زهره، رضایی­مقدم، محمد، اخوان طبسی، محمدحسین، 1398: «کاربرد زبان­شناسی تاریخی در تحلیل ریشه­شناختی و ساختار ادبی ماده دری؛ بازخوانی اسلوب بیانی "ما أدراک" در قرآن کریم»، مجله مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، بهار و تابستان، شماره 65، ص253ـ276.
مترجمان، 1356: ترجمه تفسیر طبری، تهران: انتشارات توس.
مکارم شیرازی، ناصر، 1374: تفسیر نمونه، تهران: دارالکتاب الاسلامیه.
مصطفوی، حسن، 1368: التحقیق فی کلمات القرآن، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مهدوی کنی، محمدرضا، 1397: تفسیر سوره مبارکه قدر، تهران: دانشگاه امام صادق.
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 15
سال هشتم شماره دوم پیاپی پانزدهم پاییز و زمستان1403
آبان 1403
صفحه 8-25

  • تاریخ دریافت 05 مرداد 1401
  • تاریخ بازنگری 28 شهریور 1401
  • تاریخ پذیرش 10 دی 1401
  • تاریخ انتشار 01 آبان 1403