مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

بررسی سبک شناختی تذکیر و تأنیث اسم ها در آیات متشابه لفظی و تبیین معانی ضمنی آن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، زبان و ادبیات عربی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
2 استادیار، گروه تفسیر و علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
3 کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران
چکیده
تبیین اختلاف واژگانی در آیات متشابه قرآن کریم و مفاهیم هدفمند آن، از جمله مباحث علوم قرآنی است که بسیاری از تفاسیر از بیان نکات ادبی چنین تغییراتی غافل مانده‌اند، اما در برخی از تفاسیر و کتب معتبر حوزه قرآنی بدان اشاره شده است. تحلیل و بررسی صحیح واژگانی این دسته از آیات می‌تواند در رفع شبهه اختلاف و تناقض در آیات قرآنی مثمر ثمر باشد.آیات متشابه از حیث اختلاف در «تذکیر و تأنیث» شامل 8 مورد تشابه «اسمی» است. با توجه به گستردگی شواهد تشابه افعال و اسم‌ها در این حوزه، صرفاً تفاوت آیات متشابه در بحث «تذکیر و تأنیث» اسم‌ها در این جستار بررسی شده است و با تمرکز بر حکمت اختلاف واژگانی این پدیده زبانی، به روش توصیفی- تحلیلی حکمت اختلاف در مذکر یا مؤنث بودن آن اسم را تبیین نموده است. توجه به سیاق آیات، پیوند معنایی میان آیات همجوار در همان سوره، توجه به فهم معنایی قرآن به قرآن در کشف معنای این پدیده زبانی موثر است. اغراضی همچون ایجاز، توسع معنا، اطناب، تفخیم، بیان إفراد و تناسب لفظی از جمله اهداف بلاغی این سبک تفاوت در آیات مشابه لفظی به شمار می‌رود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Stylistic Analysis of the Masculine and Feminine Forms of Nouns in Lexically Similar Verses and Explanation of Their Implicit Meanings

نویسندگان English

Ahmad Omidvar 1
masoud eghbali 2
zahra hosein zad 3
1 Assistant Prof, Arabic Language and Literature, University of Holy Quran Sciences and Education, Qom, Iran
2 Assistant Prof, Department of Quran Interpretation and Sciences, University of Holy Quran Sciences and Education, Qom, Iran.
3 Master of Quran and Hadith Sciences, University of Holy Quran Sciences and Education, Qom, Iran.
چکیده English

Detailed Abstract:
Research Objective: This research aims to carefully examine and stylistically analyze the differences between the "masculine and feminine" grammatical gender of nouns within the lexically similar verses of the Holy Qur’an. Explaining and elaborating the lexical differences in this category of verses, as well as their intended purposeful meanings are considered prominent topics in Qur’anic Sciences. Many Qur’anic exegeses have overlooked the rhetorical and literary aspects of these alterations, though some authoritative Quranic commentaries and specialized sources have addressed this issue. The primary objective of this study is to answer questions regarding the reasons and modalities of these differences, as well as to clarify their underlying wisdom. Ultimately, this research seeks to provide a deeper understanding of the nature of these variations as one of the manifestations of the linguistic miracle of the Qur’an.
Research Methodology: The present study is descriptive-analytical in nature, focusing solely on the differences in the "masculine and feminine" grammatical gender of nouns within lexically similar verses. The analysis and evaluation of these differences are conducted using various methods, including the study of the contextual flow of verses, the examination of the semantic and content-related relationships between consecutive verses, and the utilization of the "Quran to Quran" method to extract implicit meanings and enhance the understanding of the audience. The adoption of an analysis-oriented approach in this research has facilitated the examination of both the rhetorical elegance and linguistic structure of the Qur’an alongside the lexical variations.
Research Findings: The results of the study indicate that the Lexically Similar Verses, in terms of the differences in "masculine and feminine" grammatical gender include eight prominent instances of noun differences. These instances, which appear to be expressed in various words, actually possess a purposeful linguistic structure and convey a message. The analysis and examination of these cases demonstrate that such differences are employed for specific rhetorical goals, including brevity, elaboration, emphasis, expressing individuality, and creating verbal and semantic harmony in the Qur’an. For instance, in some verses, the use of either the feminine or masculine noun not only serves to elevate the meaning of the text but also aligns the concepts with the context and overall structure of the Surah. All of these instances reflect the unparalleled linguistic richness and inner coherence of the Qur’an.
Additionally, the semantic relationship between similar verses within a Surah can offer a new and more comprehensive interpretation of the Qur’anic verses. The use of combined methods for analyzing Lexically Similar Verses revealed further insights into the wisdom behind these differences. For instance, some instances of differences in the "masculine and feminine" grammatical gender of nouns are linked to the overall meaning of the verse and the general structure of the Surah. This connection makes it possible to understand the coherence and content harmony of the Qur’an, showcasing an example of its linguistic miracle.
Conclusion: The stylistic analysis of the linguistic differences in the Qur’an reveals that these changes are intentionally and meaningfully embedded within the Qur’an, each serving to convey deep rhetorical and semantic messages. In particular, the differences between the "masculine and feminine" forms of nouns represent a prominent aspect of the Qur’an that does not create contradictions, but rather has been carefully and subtly incorporated to enhance the understanding of Qur’anic concepts for the reader. This study confirms that these differences do not lead to complexity or ambiguity; instead, they contribute to a deeper understanding of Qur’anic concepts and strengthen the rhetorical messages of the Qur’an. By considering the context of the verses and analyzing the intertextual relationships between them, one can achieve a clearer and more accurate understanding of the linguistic phenomena within the Qur’an. These insights indicate that paying attention to the linguistic details in the Qur’an, such as the distinction between masculine and feminine nouns, can uncover the complexities and wisdom hidden within the Qur’an. These differences should be viewed as part of the linguistic miracle of the Qur’an, where understanding its linguistic subtleties can offer a deeper insight into its teachings and clarify all of its aspects.

کلیدواژه‌ها English

Holy Qur’an
Lexically Similar Verses
Stylistics
Masculine
Feminine
Lexical Differences
Rhetoric
 قرآن کریم، مترجم: فولادوند.
 آقاخانی، فاطمه (1394ش): تحلیل جایگاه انواع کار‌کردهای سیاق در تفسیر الکاشف (پایانامه کارشناسی ارشد)، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، قزوین، ایران.
 آلوسى، محمود بن عبدالله ( 1415 ق): روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون ، چاپ اول.
 ابن الإثیر (1403ق): المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، التحقیق: أحمد الحوفی و بدوی الطبانة، الریاض: مطابع الفرزدق، ط2.
 ابن‏انبارى، عبدالرحمن بن محمد (1362ش): البیان فى غریب اعراب القرآن، قم : موسسة دار الهجرة، چاپ اول.
 ابن جماعة، بدر الدین ( 1410ق): کشف المعانی فی المتشابه من المثانی، پاکستان: جامعة الدراسات الإسلامیة، چاپ اول.
 ابن جنیّ ( د.ت): الخصائص، تحقیق محمد علی نجّار، مطبعة دار الکتب المصریة.
 ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد (1960م): مقدمة ابن خلدون، القاهرة: نشر علی عبدالواحد وافی.
 ابن ذریل، عدنان (2000م): النص و الأسلوبیة بین النظریة و التطبیق، دمشق: منشورات اتحاد کتاب العرب.
 ابن‏عاشور، محمدطاهر (1420ق): تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی ، ط1.
 ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب (1413ق): المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، محقق: عبدالسلام محمد، بیروت: دارالکتب العلمیة.
 ابن فارس (1979م): معجم مقاییس اللغة، المحقق: عبد السلام محمد هارون، بیروت: دار الفکر.
 ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر ( 1419ق ) ،تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، چاپ اول.
 ابن مالک،محمد بن محمد (1362ش): شرح الفیه ابن مالک لابن الناظم، تهران: ناصر خسرو، چاپ دوم.
 ابن منظور (1414ق): لسان العرب، بیروت: دار صادر، ط3.
 ابوحیان، محمد بن یوسف (1420ق): البحر المحیط فى التفسیر، محقق: صدقی محمد جمیل، بیروت: دار الفکر، چاپ اول.
 أحمد سلیمان، فتح الله (2004م): الأسلوبیة: مدخل نظری و دراسة تطبیقیة،القاهرة: مکتبة الآداب.
 انصاری، ابو یحیی زکریا ( 1418ق): فتح الرحمن بکشف ما یلتبس فی القرآن، تحقیق: محمد علی صابونی، بیروت: دارالقرآن الکریم، چاپ اول.
 بابایی، علی اکبر، غلامعلی عزیزی کیا و مجتبی روحانی راد ( 1387ش ):روش شناسی تفسیر قرآن، محقق: محمود رجبی، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سمت.
 برزگر نصرآبادی، محمد (1390ش): مبانی تناسب آیات در سوره­ها، (پایان نامه کارشناسی ارشد)،دانشکده علوم قرآنی، تهران، ایران.
 البقاعی،برهان الدین (د.ت): نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور، القاهرة: دار الکتاب الإسلامی.
 بیضاوى، عبدالله بن عمر ( 1418ق): أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیر البیضاوى)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول.
 الجرجانی، عبدالقاهر (1969م): شرح و تعلیق محمدعبدالمنعم الخفاجی، القاهرة: مطبعة القاهرة.
 الجوهری، أبو نصر (1407ق): الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة،التحقیق: احمد عبدالغفور ،بیروت: دار العلم للملایین،ط4.
 جیرو، بییر (د.ت): الأسلوبیة، ترجمة منذر العیاشی، بیروت: مرکز الإخاء القومی.
 حبیب اللهی، مهدی، محمدرضا ستوده­نیا و مهدی مطیع (1395ش):«تفاوت تعبیر در آیات مشابه قرآن بر پایه تخطی از اصول ـ همکاری گرایس»، آموزه های قرآنی ، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ش24، ص109-141.
 حسن، عباس (1976م): النحو الوافی، القاهرة: دار المعارف،ط4.
 خرم‏دل، مصطفى (1384ش): تفسیر نور (خرم دل)، تهران: احسان ، چاپ چهارم.
 الخضری، الشیخ محمد، (د.ت): أصول الفقه، ،مکتبة الریاض الحدیثة.
 خطیب الاسکافی، محمد بن عبدالله ( 1401ق): درة التنزیل و غرة التأویل ، بیروت: دار االآفاق الجدیدة، چاپ چهارم.
 رسولی، هاشم، و حویزی، عبدعلی بن جمعه ( ۱۴۱۵ق). تفسیر نور الثقلین، قم: اسماعیلیان.
 رشیدرضا، محمد (1414 ق): تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة ، چاپ اول.
 زرکشی، بدرالدین محمد بن عبدالله (1415ق): البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: یوسف عبدالرحمن مرعشی، بیروت: دارالمعرفة.
 زمخشرى، محمود بن عمر (1407ق): الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ: 3.
 سامرایی، فاضل صالح (2008م): اسئلة بیانیة فی القرآن الکریم، القاهرة: مکتبة الصحابة.
 السامرایی،فاضل، (14/12/2022): عرض وقفة أسرار بلاغیة،  www.Tadars.com
 ستیفن،أولمان (د.ت): دور الکلمة فی اللغة، ترجمة: کمال محمد بشیر، القاهرة : مکتبة الشباب.
 السکاکی (1983م): مفتاح العلوم، ضبط و شرح نعیم زرزور، بیروت: دار الکتب العلمیة،ط1.
 سلطان على‏شاه، سلطان محمد بن حیدر ( 1372ش ): متن و ترجمه فارسى تفسیر شریف بیان السعادة فى مقامات العبادة، مترجم: محمد رضاخانی، تهران: سر الاسرار ، چاپ اول.
 سمین حلبی، احمد بن یوسف ( 1414ق): الدرّ المصون فی علوم الکتاب المکنون، التحقیق: علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
 سیبویه، ابو بشر عمرو بن عثمان ( 1408ق): الکتاب، محقق: عبدالسلام محمد هارون، القاهرة: الخانجی.
 سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن (1394ش) ،الإتقان فی علوم القرآن،ترجمه حائری قزوینی،بیروت: دارالفکر.
 شمیسا، سیروس (1373ش): کلیات سبک­شناسی، تهران: انتشارات فردوسی.
 صادقى تهرانى، محمد ( 1419ق): البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم: مکتبة محمد الصادقی الطهرانی، چاپ اول.
 طباطبایى، محمدحسین (1374 ش): تفسیر المیزان، مترجم: محمد باقر موسوی ، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامى قم، چاپ 5.
 طبرسى، فضل بن حسن (1375ش): تفسیر مجمع البیان، مترجم: حسین نورى همدانى، تهران: فراهانی، چاپ اول .
 العلوی الشنقیطی، عبدالله بن الحاج، (1420ق): فیض الفتاح علی نور الأقاح،الإشراف محمد الأمین بن محمد بیب، د.ن، ط1.
 غرناطی، ابن زبیر الثقفی (1971م): ملاک التأویل، بیروت: دارالکتب العلمیة.
 فتوحی رود معجنی، محمود (1395ش): سبک­شناسی: نظریه­ها، رویکردها و روش­ها، تهران: سخن.
 فراء، یحیى بن زیاد (1980م): معانى القرآن (فراء)، محقق: محمد على‏ نجار و احمد یوسف‏ نجاتى، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ دوم.
 فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق): العین.تحقیق محسن آل‌عصفور؛ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم: مؤسسة دار الهجرة.
 فخر رازى، محمد بن عمر (1420 ق): التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی ، چاپ سوم.
 فضل، صلاح (1998م): علم الأسلوب مبادئه و إجرائاته، القاهرة: دار الشروق، ط1.
 فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى ( 1418ق):  الأصفى فی تفسیر القرآن ،محقق: محمدرضا نعمتى و محمدحسین‏ درایتی، قم: مرکز النشر التابع لمکتب الإعلام الإسلامی، چاپ اول.
 قرائتى، محسن ( 1388 ش): تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن ، چاپ اول.
 قرشی، علی اکبر، (۱۳۷۷–۱۳۷۵ش): تفسیر احسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت. مرکز چاپ و نشر.
 قمى، على بن ابراهیم ( 1363ش): تفسیر القمی، محقق: طیب موسوى جزایرى، قم: دار الکتاب، چاپ سوم.
 کرمانی، برهان الدّین محمود (1994م): البرهان فی توجیه متشابه القرآن، القاهرة:مرکز الکتاب للنّشر.
 کریمی حسینی، سید عباس، ( ۱۳۸۲ش): تفسیر علیین، قم : سازمان اوقاف و امور خیریه: انتشارات اسوه.
 الکواز،محمد کریم (1426ق): الأسلوب فی الإعجاز البلاغی للقرآن الکریم، بنغازی: جمعیة الدعوة الإسلامیة العالمیة.
 مبارک، (1995م): معجم المصطحات الألسنیة، بیروت: دار الفکر اللبنانی،ط1.
 معرفت، محمد هادی (1388ش):  التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، چاپ دوم.
 مغنیه، محمدجواد ( 1378ش): تفسیر کاشف، مترجم: موسی دانش، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى ، چاپ اول.
 مقاتل بن سلیمان (1423ق): تفسیر مقاتل بن سلیمان، التحقیق: عبدالله محمود شحاته، بیروت: دار إحیاء التراث العربی ، چاپ اول.
 مکارم شیرازى، ناصر ( 1371 ش): تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة ، چاپ دهم.
 میبدى، احمد بن محمد ( 1371ش ):کشف الأسرار و عدة الأبرار ( معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصارى )، تهران: امیر کبیر، چاپ پنجم.
دوره 9، شماره 1 - شماره پیاپی 16
سال نهم شماره اول پیاپی شانزدهم بهار و تابستان ۱۴۰۴
اردیبهشت 1404
صفحه 30-57

  • تاریخ دریافت 28 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 06 دی 1401
  • تاریخ پذیرش 18 بهمن 1401
  • تاریخ انتشار 01 اردیبهشت 1404