مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

استعارة مفهومی «وزن» در قرآن کریم با تکیه بر رویکرد زبان‌شناسی شناختی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی پردیس خواهران دانشگاه امام صادق (ع) تهران ایران
1022034/sshq.2024.426161.1399
چکیده
قرآن کریم درراستای وضوح‌بخشی به مفاهیم و تصویرسازی ذهنی آنها و با هدف تأثیرگذاری حداکثری در تفکر و رفتار انسان، به نحوة تفکر انسان از جمله تفکر استعاری توجه داشته است و برای تفهیم امور غیرمحسوس یا تجربه‌نشده از استعاره‌‌های مفهومی عینی و محسوس به‌صورت وسیع استفاده کرده و آنها را در قالب عبارات زبانی پدیدار ساخته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی استعارة مفهومی وزن و واژگان مرتبط با آن به‌عنوان یکی از حوزه‌‌های حسی مبدأ و نیز استخراج حوزه‌‌های مفهومی مقصد و نام‌نگاشت‌های آن در قرآن کریم انجام گرفته است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی و به شکل قیاسی- استقرائی انجام شده است. بر اساس یافته‌‌های پژوهش، ماده‌‌های واژگانی ثقل، خفف، وزن، وزر مصادیق زبانی استعارة مفهومی وزن در قرآن کریم هستند و به آشکارسازی و تبیین حوزه‌‌های مفاهیمی چون عمل، عذاب، گرایش‌های انسانی، اندیشه، کلام، مسئولیت و حوادث می‌پردازند که همه دارای وزن هستند. در میان حوزه‌ها حوزه‌‌های مفهومی مبدأ، واژة ثقل بیشترین بسامد و مفهوم خفف کمترین بسامد را داراست و از میان حوزه‌‌های مفهومی مقصد، بیشترین بسامد مربوط به حوزة مفهومی عمل است که ریزمفاهیم آن شامل هرگونه عمل دارای وزن است؛ چه خیر باشد چه شر باشد، ازاین‌رو عمل صالح سنگین و عمل غیرصالح سبک است و موجودات مکلف به‌واسطة اعمال‌ نیک و بدشان وزن‌دار می‌شوند. کمترین بسامد در حوزه‌های مفهومی مقصد نیز مربوط به حوزة مفهومی کلام است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Conceptual Metaphor of "Weight" in the Noble Qur'an: A Cognitive Linguistics Approach

نویسنده English

fazele mirghafoorian
Assistant Professor of the Department of Islamic Studies of Sisters Campus of Imam Sadeq University Tehran-Iran
چکیده English

The Noble Qur'an, in its effort to clarify concepts and create mental imagery for maximum influence on human thought and behavior, pays close attention to human cognitive processes, including metaphorical thinking. To explain abstract or non-experienced phenomena, the Qur'an frequently uses concrete and perceptible conceptual metaphors, manifesting them through linguistic expressions. This study aims to explore the conceptual metaphor of "weight" and its related vocabulary as one of the sensory source domains and to identify its corresponding target conceptual domains and mappings in the Qur'an. The research employs a descriptive-analytical method, utilizing both deductive and inductive reasoning. According to the study’s findings, the lexical roots of the Arabic terms “thaqal”, "khiffa", "wazn", and "wizr" are linguistic manifestations of the conceptual metaphor of "weight" in the Qur'an. These terms clarify and elucidate conceptual domains such as action, punishment, human inclinations, thought, speech, responsibility, and events, all of which are metaphorically described as having weight. Among the source domains, the term “thaqal” is the most frequent, while "khiffa" appears the least. As for the target conceptual domains, the most frequent is the domain of "action", where sub-concepts include any action that carries weight, whether good or bad. Thus, righteous deeds are described as heavy, while unrighteous deeds are described as light, with accountable beings gaining metaphorical weight based on their good or bad deeds. The least frequent target conceptual domains are related to the domain of "speech".

کلیدواژه‌ها English

Noble Qur'an
Cognitive linguistics
Conceptual metaphor
Weight
Action
‌قرآن کریم
ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم (بی‌تا): «لسان العرب»، بیروت: دارصادر، ط3.
ابن‌درید، (بی‌تا): «جمهرة اللغة» بیروت: دارالعلم للملائین.
ابن‌فارس، أحمد (بی‌تا): «معجم المقاییس اللغة»، محقق: عبد السلام محمد هارون، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌قتیبه، عبدالله (1384): «تأویل مشکل القرآن»، مشهد: بنیاد پژوهش‌‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
الأزهرى، محمد‌بن‌أحمد (بی‌تا): «تهذیب اللغة»، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی.
اسماعیلی‌زاده، عباس (1401): «بررسی استعاره مفهومی سور حوامیم درقرآن کریم»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد.
افراشی، آزیتا (1397): «استعاره و شناخت»، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
امینی، فریده (1397): «تبیین استعاره‌های مفهومی حوزه داوری در قیامت در قران کریم»، پایان‌نامه دکتری، دانشگاه الزهرا.
بنی‌عصار، امیر (1397): «نقش‌ استعارة مفهومی در فهم آیات با تطبیق استعاره زندگی تجارت است»، ذهن، شماره73، صص139-158.
تیموری، نسرین و همکاران (1400): ‌«کارکرد طرح واره‌‌‌های تصویری در مفهوم‌سازی قرآم با تحلیل شواهدی از سوره طه و انبیا‌»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره 18، صص29-46.
الجوهرى، إسماعیل‌بن‌حماد (بی‌تا): «الصحاح»، بیروت: دارالعلم للملایین.
الریاحنة، فادی (2012): «منهج ابن قتیبه فی تاویل مشکل القرآن و أثره فی الدراسات القرآنیة». عمان: دار دجلة.
زمخشری، جارلله (بی‌تا): «أساس البلاغة»، بیروت: دارصادر، ط1.
شعبان‌پور، محمد و همکاران (1397): ‌«اسماء و صفات الهی در قرآن کریم در پرتو استعاره مفهومی‌»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، شماره 23، صص147-168.
طالبی‌انوری، علی و همکاران (1398): ‌«بررسی استعاره‌‌های شیئی در جزء‌‌های 26 تا 30 ام قرآن مجید‌»‌، پژوهش‌های زبانشناختی قرآن، شماره16، صص1-20.
طباطبایی، محمدحسین (1374): «المیزان فی تفسیر القرآن»، مترجم: موسوی، محمدباقر، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علی‌محمدی، محمد و همکاران (1402)، ‌«بازکاوی استعاره‌‌های مفهومی لباس در نهج البلاغه بر مبنای مدل لیکاف جانسون»، ذهن، شماره 93، صص199-241.
الفراهیدی، خلیل‌بن‌أحمد (بی‌تا): «کتاب العین»، قم: نشرهجرت، ط2.
فرزبود، محمد (1400): «استعاره مفهومی و تطور زمانی آن در داستان موسی (ع) در قرآن کریم»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
فیضی، زینب و همکاران (1399): ‌«نام نگاشت‌های حیات آخرت در قرآن کریم در پرتو نظریه استعاره مفهومی»، پژوهش‌های ادبی قرآنی، شماره 4، صص141-160.
الفیروزآبادی، محمدبن‌یعقوب (بی‌تا): «القاموس المحیط»، بیروت‏: دارالکتب العلمیة.
قائمی‌نیا، علیرضا (1401: «استعاره‌های مفهومی و فضاهای قرآن»، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
لیکاف، جورج و جانسون، مارک (1396): «استعارههایی که با آنها زندگی می‌کنیم». ترجمه: میرزابیگی، جهانشاه. تهران: نشر آگاه.
مشکینی اردبیلی، علی (1381): «ترجمه قرآن مشکینی»، قم: نشر الهادی.
مصطفوی، حسن (بی‌تا): «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، بیروت: دارالکتب العلمیة، ط3.
نویدی‌باغی، سکینه و همکاران (1400): ‌«تحلیل مفهومی واژه نور در قرآن بر پایه الگو‌های شناختی‌ استعارة مفهومی و استعاره زنجیری دونگاشتی‌»‌. علوم قرآن و حدیث، ش 107، صص31-58.
هاشمی، احمد (1999): «جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع». بیروت: المکتبة العصریة.
هوشنگی، حسین و سیفی‌پرگو، محمود (1388): «استعاره‌‌های مفهومی در قرآن از منظر زبانشناسی شناختی‌»‌. پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، شماره3، صص9-34.
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 15
سال هشتم شماره دوم پیاپی پانزدهم پاییز و زمستان1403
آبان 1403
صفحه 136-159

  • تاریخ دریافت 29 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 12 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 24 دی 1402
  • تاریخ انتشار 01 آبان 1403