مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

خاستگاه قرآنی استعاره «رحمت» در نیایش‌های صحیفه سجادیه از منظر معناشناسی شناختی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات عربی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین.
2 استادیارگروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)
3 دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)
چکیده
چکیده
مطالعه شناختی زبان یکی از رویکردهای نوظهور در عرصه زبان‌شناسی است. در این رویکرد، افزون بر مطالعه جنبه‌های نظری زبان، تعامل زبان با مقوله‌های دیگر، چون ذهن، قوّه تعقل، رابطه با محیط و تجارب اجتماعی بررسی می‌شود. یکی از مباحث مهم معنا‌شناسی‌شناختی، مقوله «استعاره مفهومی» است. استعاره در این نگرش، صرفا یک مبحث بلاغی نیست؛ بلکه ابزار اندیشه به شمار می‌آید؛ پدیده‌ای که بر اساس آن یک حوزه مفهومی بر اساس مقوله مفهومی دیگر بیان می‌گردد. متون دینی و دعایی از عرصه‌های پُرظهور استعاره‌های شناختی‌ست؛ زیرا بسیاری از حوزه‌های انتزاعی و تجربه‌ناپذیر، در این نوع از متون به مدد نظام‌های استعاری دیگر سامان می‌یابند. در جستار حاضر تلاش گردید با تکیه بر روش توصیفی‌ـ تحلیلی، مفهوم استعاری «رحمت» در صحیفه سجادیه و خاستگاه قرآنی آن بررسی شود؛ چه آن که بسیاری از گزاره‌های قرآنی در تار و پود نیایش‌های صحیفه بازتاب دارد. این پژوهش، نشان می‌دهد مفهوم انتزاعی «رحمت» در نظام معرفتی صحیفه سجادیه، در بستر شناخت تجربی و استعاره‌های مفهومی تعیّن یافته است که این نظام‌یافتگی و تجسم در صحیفه سجادیه با آیات قرآن تطابق فراوانی دارد. بیش‌ترین راهکار در عینی‌سازی مفهوم رحمت در صحیفه سجادیه به مانند آیات قرآن، استفاده از استعاره مفهومی وجودی از نوع «ماده» و «ظرف» است. «رحمت» در این مجموعه با حوزه‌هایی چون پناهگاه، مقصد، باران، گنجینه، طعم و مزه و غیره مفهوم‌سازی شده است. گاه نیز بر مبنای جهت‌گیری فیزیکی این مفهوم به تصویر درآمده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Qur'anic Origin of the Metaphor of "Raḥmat" in the Supplications of Ṣaḥīfah Sajjadiyyah from a Cognitive Semantics Perspective

نویسندگان English

fateme zarei 1
Aliasghar shahbazi 2
alireza shaikhi 3
1 mam Khomeini International University Blvd
2 Arabic language and literature, Faculty of Literature and Humanity Sciences, Imam Khomeini International University
3 Imam Khomeini International University Blvd
چکیده English

Cognitive linguistics is a relatively new approach in the field of linguistics, focusing not only on the theoretical aspects of language but also on its interaction with other phenomena such as the mind, rationality, environment, and social experiences. One of the central topics in cognitive semantics is the concept of "Conceptual metaphor." In this approach, metaphor is not merely a rhetorical device but rather a tool of thought—a phenomenon in which one conceptual domain is expressed through another. Religious and supplicatory texts are rich sources of cognitive metaphors, as they often deal with abstract and non-experiential concepts, which are structured using metaphorical systems. This study, using a descriptive-analytical method, seeks to explore the metaphor of the Arabic term "Raḥmat" in Ṣaḥīfah Sajjadiyyah and its Qur'anic origins, noting that many Qur'anic expressions are reflected throughout the supplications of this text. The research reveals that the abstract concept of the term "Raḥmat" in the epistemological system of Ṣaḥīfah Sajjadiyyah is shaped by experiential cognition and conceptual metaphors. This systematization and embodiment in Ṣaḥīfah Sajjadiyyah closely align with the Qur'anic verses. The most prominent method of concretizing the concept of "Raḥmat" in Ṣaḥīfah Sajjadiyyah, similar to the Qur'an, is through existential conceptual metaphors of "substance" and "container." In this collection, "Raḥmat" is conceptualized through domains such as shelter, destination, rain, treasure, taste, and others. It is also occasionally depicted through spatial orientation, where divine mercy is symbolized as being in an elevated position, while divine punishment and affliction are associated with lower positions—emphasizing the precedence of mercy [Raḥmat] over punishment.

کلیدواژه‌ها English

Conceptual metaphors
Divine mercy
Ṣaḥīfah Sajjadiyyah
Qur'an
Cognitive semantics
قرآن کریم،
صحیفۀ سجادیه،
ابن سلام، یحیی (2007)، «التصاریف: تفسیر القرآن مما اشتبهت أسماؤه و تصرّفت معانیه»، ج1، تحقیق هند احمد شبلی. عمّان: مؤسسة آل­البیت.
ابن عاشور، محمدطاهر (1420). «تفسیر التحریر و التنویر». بیروت: مؤسسۀ التاریخ العربی.
ارسطو (1337). «هنر شاعری (بوطیقا)»، ترجمۀ فتح الله مجتبایی. تهران: نشر اندیشه.
افراشی، آزیتا (1397). «استعاره و شناخت». تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ایزوتسو، توشیهیکو (1398). «خدا و انسان در قرآن»، ترجمۀ احمد آرام. تهران: شرکت سهامی انتشار.
بهروزی، زهره و سید حیدر فرع­شیرازی (1399). "بررسی طرح­واره­های تصویری «رحمة» در قرآن بر مبنای رویکرد زبان­شناختی جانسون"، پژوهش­های ادبی­ـ قرآنی، شمارۀ سوم، صص: 27ـ 48.
پورابراهیم، شیرین (۱۳۹۴). "ساز و کارهای شناختی و نقش آن در مفهوم­سازی دعا"، زبان­شناخت، سال۶، شمارۀ اول، صص۲۷-۴۷.
جانسون، مارک (1396). «بدن در ذهن: مبنای جسمانی معنا، تخیل و استدلال»، ترجمۀ میرزابیگی. تهران: آگاه.
درویش، محی­الدین (1415). «اعراب القرآن الکریم و بیانه». حمص (سوریه): الإرشاد.
راسخ مهند، محمد (1392). «درآمدی بر زبان شناسی شناختی». تهران: انتشارات سمت.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد (بی­تا). «المفردات فی غریب القرآن»، تحقیق محمد سید کیلانی. بیروت: دارالمعرفة.
زارعی، فاطمه (1401). «بررسی استعاره­های مفهومی در صحیفۀ سجادیه با تکیه بر معناشناسی شناختی»، پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه بین­المللی امام خمینی(ره).
نصرتی، شعبان و محمد رکّعی (1399). «معناشناسی شناختی در کاربست متون وحیانی». قم: نشر معارف اهل البیت(ع).
طالقانی، محمود (1362). «پرتویی از قرآن». تهران: شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، محمدحسین (1374). «ترجمۀ تفسیر المیزان»، ترجمۀ محمدباقر موسوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1408). «مجمع البیان فی تفسیر القرآن». بیروت: دارالمعرفة.
عبدالباقی، محمدفؤاد (بی­تا). «المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم». قاهره: مطبعة دارالکتب المصریة.
زولتان، کوچش (1394). «استعاره در فرهنگ: جهانی­ها و تنوع، ترجمه نیکتا انتظام». تهران: انتشارات سیاهرود.
ـــــــــــــــ (1398). «استعاره مقدمه­ای کاربردی»، ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی، ویراست دوم. تهران: آگه.
لیکاف، جورج و مارک جانسون (1397). «استعاره­هایی که با آن­ها زندگی می­کنیم»، ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی. تهران: نشرآگاه.  
ماجد، احمد و سمیر خیرالدین (2007). «الموسوعة السجادیة: المعجم المفهرس لألفاظ الصحیفة السجادیة». بیروت: معهد المعارف الفکریة.
مصطفوی، حسن (1385). «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم». تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
نورمحمدی، مهتاب؛ فردوس آقاگلزاده و ارسلان گلفام (1391). "تحلیل مفهومی استعاره­های نهج­البلاغه (رویکرد زبان­شناسی­شناختی)"، مجلۀ انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، شمارۀ 22، صص: 155ـ 192.
 
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 15
سال هشتم شماره دوم پیاپی پانزدهم پاییز و زمستان1403
آبان 1403
صفحه 206-225

  • تاریخ دریافت 28 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 01 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 10 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 01 آبان 1403