مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

مطالعات سبک شناختی قرآن کریم

خوانش بینامتنی رکوعات سوره مؤمنون

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی میبد، میبد، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث ، دانشکده الهیات ، دانشگاه میبد، میبد . ایران
3 دانش‌آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد، میبد، ایران
چکیده
فهم و خوانش قرآن کریم فرایندی است که فرد را به معنای قرآن می­رساند و بعد از آن، فرایند تدبر، شرح و... انجام می­شود. به جهت اهمیتی که امروزه به مباحث فهمی داده می­شود، این پژوهش در طراحی روش­های فهم قرآن، یکی از بایسته­های قرآن­شناسی است. یکی از روش­های مفید و کاربردی در فهم، خوانش بینامتنی است؛ این سبک از خوانش با آنچه تفسیر قرآن به قرآن نامیده می­شود نیز از این زاویه بسیار مرتبط است؛ بنابراین، پژوهش حاضر که در جهت ارائۀ مدلی خوانشی، حرکت می­کند، می­­کوشد تا به روش توصیفی­ـ تحلیلی در ابتدا، ارجاعات درون متنی آیات در هر رکوع سورۀ مؤمنون را شناسایی و سپس به خوانش بینامتنی رکوعات در این سوره، بپردازد. یافته­­های پژوهش نشان می­دهد که آیات سورۀ مؤمنون از نظر ساختاری و معنایی به یکدیگر ارجاع داده شده‌اند و زمینۀ خوانش بینامتنی را فراهم می‌کنند. یکی از ارتباط­های بینامتنی سورۀ مؤمنون، ارتباط درون­رکوعی و برون­رکوعی آن است. سورۀ مؤمنون دارای شش رکوع است؛ علاوه بر ارتباط میان آیات در هر رکوع، هریک از رکوعات این سوره نیز از لحاظ لفظی و معنایی با یکدیگر در ارتباط است؛ رکوع اول با دوم، دوم با سوم، سوم با چهارم، چهارم با پنجم، پنجم با ششم؛ همچنین رکوع اول و آخر نیز از ارتباط منسجمی برخوردار است. توجه به این پدیده نه­تنها در فهم و خوانش این سوره، بلکه در فهم قرآن نیز بسیار راهگشا است؛ همچنین می­تواند انسجام متنی این سوره را نیز به خوبی نمایان سازد. 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Intertextual Reading of Surah Al-Mu’minun in the Qur’an: Structural and Semantic Connections

نویسندگان English

Mohammad Hossein Rahavian 1
Ahmad zarezardini 2
somayeh yousefi 3
1 M.A. in Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Quranic Sciences, Meybod, Iran,
2 Department of Quranic Sciences and Hadith, Meybod University, Meybod, Iran
3 Ph.D. in Quran and Hadith Sciences, Meybod University, Meybod, Iran
چکیده English

Research Objective
The present study aims to examine the intertextual reading of Surah Al-Mu’minun in response to the question: How is the intertextual reading of Surah Al-Mu’minun performed? By employing an intertextual approach, the study evaluates the effectiveness of this method as a hermeneutical tool for understanding the Qur’an and investigates how the various thematic elements of the surah are interconnected.
Research Methodology
This research, which seeks to propose a model for Qur’anic reading, adopts a descriptive-analytical approach. Initially, intratextual references within each rukuʿ (section) of Surah Al-Mu’minun are identified, followed by an intertextual reading of the rukuʿs. Considering the importance of rukuʿs in Qur’anic comprehension, the surah is first segmented according to its rukuʿs, and then the relevant verses are broken down into passages. In the first stage, passages within each verse are read continuously, followed by continuous reading of these verses in relation to preceding and succeeding verses until the end of the rukuʿ. Each rukuʿ is then assigned a thematic title based on the coherence of its verses. In the second stage, an intertextual reading of the rukuʿs is conducted, both at the lexical and semantic levels.
Findings
The findings indicate that the verses of Surah Al-Mu’minun are structurally and semantically interconnected, providing a strong basis for intertextual reading. One prominent form of intertextual connection in this surah is the relationship within and between rukuʿs. Surah Al-Mu’minun consists of six rukuʿs. Beyond the connections among verses within each rukuʿ, the rukuʿs themselves are interrelated both lexically and semantically: the first rukuʿ connects with the second, the second with the third, the third with the fourth, the fourth with the fifth, the fifth with the sixth, and there is also a coherent connection between the first and the last rukuʿ. Paying attention to these interconnections not only enhances comprehension and reading of this surah but also contributes to a broader understanding of Qur’anic textual cohesion. Moreover, it highlights the internal structural unity of the surah.
Conclusion
Intertextual relationships represent a crucial aspect of text reading, facilitating a more precise and nuanced understanding of the Qur’an. Every text, while functioning as an independent unit, maintains connections with other texts, referred to as intertextual relations. For instance, if each surah is treated as a unit of text, the connections among surahs constitute intertextuality. This phenomenon is also observable among the verses within a surah, whether within a single rukuʿ or across different rukuʿs. Rukuʿs correspond to thematic divisions in the Qur’an, which divide the text into 555 thematic units. Each unit contains a group of thematically related verses that begin with the introduction of a topic and conclude upon its transition to another theme. In other words, each rukuʿ represents a specific topic within a surah, a pattern more evident in longer surahs, as shorter surahs usually contain a single thematic unit.
Based on this division, Surah Al-Mu’minun can be segmented into six thematic units. Beyond intrarukuʿ connections, the rukuʿs themselves are interrelated. This approach to Qur’anic understanding and interpretation, as demonstrated in the exegetical experience of Allameh Tabataba’i, has proven highly beneficial. For example, in his commentary on the beginning of Surah Al-Kahf, Allameh employed this method to uncover the multiple semantic layers of Qur’anic verses.

کلیدواژه‌ها English

Intertextual Reading
Surah Al-Mu&‌‌‌‌‌rsquo
minun
Qur&‌‌‌‌‌rsquo
an
Rukuʿ
Thematic Unity
Hermeneutics
Semantic Cohesion
قرآن کریم، ترجمه فولادوند (1418). تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى.
ابن فارس، احمد بن فارس  (1404). «معجم مقاییس اللغة»، عبد السلام محمد هارون. قم: دار إحیاء الکتب العربیة.
ابن منظور، محمد بن مکرم  (۱۴۱۴). « لسان العرب»، سوم. بیروت: دار صادر.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على (1408). «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن». مشهد: آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهش­هاى اسلامى.
جوان آراسته، حسین (۱۳۸۱). «درسنامه علوم قرآنی». قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
حجتی، محمد باقر (۱۳۸۵). «تاریخ قرآن کریم»، چاپ ۲۲. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حریری، محمدیوسف (۱۳۸۴).« فرهنگ اصطلاحات قرآنی». قم: هجرت.
حسینی همدانی، محمد (۱۴۰۴). « انوار درخشان در تفسیر قرآن». تهران: لطفی.
خامه­گر، محمد (۱۳۸۲). «ساختار هندسی سوره­های قرآن». تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل.
خامه­گر، محمد (1398). "تفسیر ساختاری سورۀ بینه با تبیین قواعد روش تفسیر ساختاری سوره­های قرآن"، نشریه علمی مطالعات تفسیری، 10(37)، 173-190.
رابینسون، نیل و حری، ابوالفضل (۱۳۹۰). «ساختار و تفسیر سورۀ مؤمنون»، فصلنامه تخصص تفسیر، (8)، 46-16.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). «مفردات ألفاظ القرآن»، چاپ دوم. بیروت: دار القلم.
رنجبر، نعمت الله (۱۳۹۲). «بررسی دلالی و معنایی سورۀ لقمان و مؤمنون» (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، دانشکده دانشگاه مازندران، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی.
روحی، محمد و محمدتقی فیاض­بخش (۱۳۸۵). «تفسیر مفردات القرآن فی ترتیب لغات مجمع البیان و المیزان». تهران: احیاء الکتاب.
زارع زردینی، احمد؛ کمال صحرایی اردکانی و صدیقه جنتی فیروزآبادی (۱۴۰۰). «ساختارشناسی سورۀ مبارکه فتح در پرتو بلاغت سامی با تأکید بر تقسیم قرآن به 555 واحد موضوعی (رکوعات)»، پژوهش­های زبان شناختی قرآن، (1)، 1-18.  
زارع زردینی، احمد و میثم خلیلی (۱۳۹۷). «کاربست نظریه زوج سوره­ها در فهم سوره­های مزّمل و مدّثر»، مشکاة، 37 (141)، 61-85.  
زرکشی، بدرالدین محمد (بی­تا). «تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم». بیروت: دار المعرفه.
طاهری، حبیب الله  (۱۳۷۷). «درس­هایی از علوم قرآن». تهران: اسوه.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۹). «مجمع البیان فی تفسیر القرآن». تهران: ناصر خسرو.
طیب، عبدالحسین (۱۳۶۹). «أطیب البیان فی تفسیر القرآن». تهران: اسلام، چاپ دوم.
غیاسوند، مهدی (۱۳۹۲). «سیمای تأویل در آیینۀ بینامتنیت کریستوایی»، دانشگاه علامه طباطبائی، 9 (35)، 97-114.
فخر رازی، ابوعبد الله محمد بن عمر (1420). «مفاتیح الغیب»، چاپ ۳. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
قرائتی، محسن (۱۳۸۸). «تفسیر نور». تهران: مرکز فرهنگى درس­هایى از قرآن.
قرشی بنابی، علی‌اکبر (۱۳۷۵). «تفسیر احسن الحدیث»، چاپ دوم. تهران: بنیاد بعثت. مرکز چاپ و نشر.
قطب، سید (1425). «فى ظلال القرآن»، چاپ 35. بیروت: دارالشروق.
لسانی فشارکی، محمدعلی و حسین مرادی زنجانی (۱۳۹۴). «سوره­شناسی روش تجقیق ساختاری در قرآن کریم». قم: نصایح.
مجلسی، محمدباقر (1403). «بحارالانوار». بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
معرفت، محمدهادی (1428). «التمهید فى علوم القرآن». قم: مؤسسۀ فرهنگی انتشاراتی التمهید.
معینی، محسن (۱۳۷۷). «رکوع/ رکوعات در دانش­نامه قرآن پژوهی». تهران: دوستان ناهید.
مؤمنی دارابی، شهربانو؛ محمد خامه­گر؛ محمدمهدی کریمی­نیا و مجتبی انصاری­مقدم (1400). «تفسیر ساختاری سورۀ صف با تبیین قواعد روش تفسیر ساختاری سوره­های قرآن»، مجلۀ دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، 4 (46)، 82-92.
نامور مطلق، بهمن (۱۳86). «مطالعه ارجاعات درون­متنی در مثنوی با رویکرد بینامتنی»، پژوهشنامۀ علوم انسانی، ش 54، صص 429-442.
نامور مطلق، بهمن (۱۳۹۰). «درآمدی بر بینامتنیت: نظریه‌ها و کاربردها». تهران: سخن.
 
دوره 9، شماره 2 - شماره پیاپی 17
سال نهم، شماره دوم ،پیاپی هفدهم ،پاییز و زمستان1404
آبان 1404
صفحه 266-290

  • تاریخ دریافت 10 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 11 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 30 آبان 1403
  • تاریخ انتشار 01 آبان 1404