نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه رازی

2 گروه الهیات، دانشگاه رازی

3 گروه الهیات دانشگاه رازی

1022034/sshq.2019.102416

چکیده

واژه «کتب» و مشتقات ماده «کتب»، سیصد و نوزده مرتبه در کل قرآن به کار رفته است که نشان از اهمیت این واژه قرآنی در فهم آیات قرآن دارد. بیش از همه مشتق «کتاب» در قرآن به کار رفته که نویسندگان وجوه و نظائر برای آن «بیست و پنج» وجه برشمرده ‏اند. همچنین برخی از آنان واژه «کتب» را ذووجوه می‏ دانند و «پنج» وجه برای آن قائل شده ‏اند که با وجوه معنایی «کتاب» یکسان یا مشابه است. امر کردن، قضاء، واجب کردن، روشنگری، علم، حفظ کردن، نوشتن، نامه ‏نگاری، نوشته‏ های ملائک، مجموع نوشته ‏ها، اعمال بنی آدم، حسابرسی، قرار دادن، لوح محفوظ، قرآن، انجیل، تورات، زبور، صحف، کتاب سلیمان و بلقیس، کتاب، همه نوشته ‏ها، وقت و زمان مشخص، بیست و پنج وجه معنایی واژه «کتب» هستند که در شش کتاب وجوه و نظائر، ذکر شده ‏است. در ازدیاد وجوه معنایی کتاب، تکلف شده و بسیاری از آن‏ها مانند کتاب‏های پیامبران گذشته مصادیق مختلف وجه کلی «الکتاب بعینها» هستند. پس از بررسی تک تک  آیاتی که نویسندگان وجوه و نظائر برای نظائر هر وجه ذکر کرده ‏اند و مراجعه به تفاسیر، می‌توان نتیجه گرفت که کتاب از جمله واژگان چند معنایی در قرآن با «ده وجه» کلی است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی _تحلیلی است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Investigating the Semantic Properties of the term  'Books' in the Qur'an Based on polysemy and homonomy (wujuh & naza'ir)

چکیده [English]

The word "books" and its derivatives of the article "books" have been used three hundred and nineteen times in the whole Qur'an, which shows the importance of this Qur'anic word in understanding the verses of the Qur'an. Most of all, the derivative of "book" is used in the Qur'an, for which the authors have counted the "twenty-five" aspects. Also, some of them consider the word "books" to be co-existent and have given "five" aspects to it, which are the same or similar to the semantic aspects of "books". Commanding, Judging, Obliging, Enlightenment, Science, Memorizing, Writing, Correspondence, Writings of Angels, Total Writings, Acts of Mankind, Auditing, Placing, Preserved Tablet, Quran, Bible, Torah, Psalms , Sahif, the book of Solomon and Belqis, the book, all the writings, the specific time and time, are twenty-five semantic aspects of the word "books" which are mentioned in six books of aspects and the like. In increasing the semantic aspects of the book, it has been undertaken and many of them, like the books of the previous prophets, are different examples of the general aspect of "the book is certain". After examining each of the verses that the authors have mentioned aspects and the like for each aspect and referring to the interpretations, it can be concluded that the book is one of the polysemous words in the Qur'an with a general "ten aspects". The research method in this article is descriptive-analytical.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Books
  • Lexical interpretation
  • polysemy and homonymy
  • Polysemy in Quran
  1. آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، محقق: علی عبدالباری عطیه، انتشارات دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415ق.
  2. ابن‏جوزی، عبدالرحمن، نزهة الأعین النواظر فی علم الوجوه و النظائر، موسسة الرسالة، بیروت، 1987م.
  3. ابن درید، محمد بن‏حسن، جمهرة اللغة، انتشارات دار العلم للملایین، بیروت، 1987م.
  4. ابن‏سیده، علی بن‏اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، محقق: عبد الحمید هنداوی، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1421ق.
  5. ابن‏عاشور، محمد بن‏طاهر، التحریر و التنویر، بی‏نا، بی‏جا، بی‏تا.
  6. ابن‏عطیه اندلسی، عبدالحق بن‏غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق عبدالسلام الشافی محمد، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1412ق.
  7. ابن‏فارس، احمد بن‏فارس، معجم مقاییس اللغة، محقق: عبدالسلام محمد هارون، انتشارات مکتب الأعلام اسلامی، قم، 1404ق.
  8. ابن‏کثیر دمشقی، اسماعیل بن ‏عمرو، تفسیر القرآن العظیم، محقق: محمد حسین شمس الدین، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1419ق.
  9. ازهری، ابومنصور محمد بن محمد، تهذیب اللغة، محمد عوض مرعب، دارإحیاء التراث العربی، بیروت، 2001م.
  10. بیضاوی، عبدالله بن‏عمر، أنوار التنزیل و أسرار التاویل، محقق: محمد بن‏عبدالرحمن المرعشلی، دارالحیاء التراث العربی، بیروت، 1418ق.
  11. پاکتچی، احمد و دیگران، «چندمعنایی ماده «ن‌ذر» در قرآن کریم؛ تحلیلی زبان‌شناختی بر همگرایی ریشه ‌ای میان «نذر» و «انذار»»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، پاییز و زمستان 1397، شماره 13.
  12. تفلیسی، حبیش بن ابراهیم، وجوه قرآن، تحقیق: مهدی محقق، بنیاد قرآن، 1360ش.
  13. جوهری، اسماعیل بن‏حماد، الصحاح، محقق: احمد عبدالغفور عطار، دار العلم للملایین، بیروت، چاپ چهارم، 1990م.
  14. حسینی، لینا سادات و دیگران، «بررسی چندمعنایی واژه «روح» در ترجمه‌های قرآن کریم»، نشریه مطالعات ترجمه قرآن و حدیث، بهار و تابستان 1394، شماره 3.
  15. حیری نیشابوری، اسماعیل بن‏احمد، وجوه القرآن، محقق: نجف عرشی، بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، چاپ دوم، 1432ق.
  16. دامغانی، حسین بن‏محمد، الوجوه و النظائر فی القرآن الکریم أو قاموس القرآن، محقق: عبدالعزیز سید الأهل، چاپ چهارم، دارالعلم للملایین، بیروت، 1983م.
  17. راغب اصفهانی، حسین بن‏محمد، مفردات ألفاظ القرآن، دارالقلم، بیروت، 1412ق.
  18. رأفت سعید، محمد، تاریخ نزول القرآن، دار الوفاء، مصر، 1422 هـ - 2002 م.
  19. زمخشری، محمود، الکشاف عن الحقائق غوامض التنزیل، چاپ سوم، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
  20. سمرقندی، محمد بن‏احمد، بحر العلوم، بی‏نا، بی‏جا، بی‏تا.
  21. شیشه‏چى، زینب و الهه شاه پسند، «نقدى بر تعاریف ارائه شده از اصطلاح «وجوه و نظائر»»، معرفت، سال بیست و چهارم، مهر ۱۳۹۴ شماره ۲۱۴.
  22. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر الماثور، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم، 1404ق.
  23. شریعتی، غلام محمد، «معناشناسی درزمانی واژه کتاب در قرآن»، نشریه قرآن شناخت، بهار و تابستان1390، سال سوم، شماره 7.
  24. صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، چاپ دوم، انتشارات فرهنگ اسلامی، قم، 1365ش.
  25. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، 1417ق.
  26. طبرسی، فضل بن‏حسن، جوامع الجامع، دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم، تهران، 1377ش.
  27. طبری، محمد بن‏جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات دار المعرفة، بیروت، 1412ق.
  28. طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، التبیان، احمد قصیر عاملی، داراحیاء التراث العربى، بی­تا.
  29. عبدالباقی، محمد فواد، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، انتشارات ژکان، قم، 1389ش.
  30. فخرالدین رازی، محمد بن‏عمر، مفاتیح الغیب، چاپ سوم، انتشارات دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1420ق.
  31. فراهیدی، خلیل بن‏احمد، العین، تحقیق مهدی مخزومی، دار و مکتبة الهلال، بی­تا.
  32. فیض کاشانی، ملا محسن، الصافی، محقق: حسین اعلمی، چاپ دوم، انتشارات الصدر، تهران، 1415ق.
  33. قرطبی، محمد بن‏احمد، الجامع الأحکام القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1364ش.
  34. لطفی، سید مهدی و میرسعیدی، سمانه، «معناشناسی واژه کتاب در قرآن بر پایه روابط همنشینی»، پژوهش های زبانشناختی قرآن، پاییز و زمستان 1394، شماره 8.
  35. مقاتل بن‏سلیمان البلخی، الوجوه و النظائر فی القرآن العظیم، محقق: حاتم صالح الضامن، مرکز جمعة الماجد للثقافة و التراث، دبی، 2006م.
  36. میبدی، احمد بن ابی‏اسعد، کشف الأسرار وعدة الأبرار، محقق: علی اصغر حکمت، چاپ پنجم، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1371ش.
  37. هارون بن‏موسی، الوجوه و النظائر فی القرآن الکریم، محقق: حاتم صالح الضامن، وزارة الثقافة و الأعلام دائرة الأثار و التراث، بغداد، 1988م.