نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات عربی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم آمل

2 دانشجوی کارشناسی ارشد رشته تفسیرو علوم قرآن مجید، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی آمل، ایران

چکیده

از دیدگاه سبک­شناسی لایه­ای، قرآن­کریم با شیواترین تکنیک­های سبک­ساز، آموزه­های اخلاقی_تربیتی را مفهوم­سازی نموده است؛ هر یک از لایه­های زبانی فی­نفسه بنیانِ ارتباط نبوده بلکه روابط بینافردی با زایش معانی نوین شکل می­گیرد. در میان مفاهیم قرآن کریم، «ادعیه قرآنی» به عنوان هسته­ی عبادت، بسامد بالایی از ظرافت­های معنایی را در زیر و بم شاخصه­های ممتاز زبانی و به ویژه لایه­ی واژگانی به خود اختصاص داده است؛ براین اساس نوشتار حاضر بر آن است تا با تکیه بر روش توصیفی و تحلیلی و با رویکرد سبک­شناسی لایه­ای و مطالعه­ی موردی لایه­ی واژگانی، آموزه­های تربیتی را در هفده ادعیه قرآنی استخراج نموده و به این سوال پاسخ گوید که از چه اختیارات زبانی جهت زایش مفاهیم تربیتی استفاده شده است؟ رهیافت­های حاصل آنکه، واکاوی لایه­ی واژگانی در قالب مؤلفه­های آوایی، ساخت­واژی و جایگزینی واژگانی، مفاهیمی مانند کمال­گرایی، ادب گفتمانی، فروتنی داعی مقابل مدعوّ، ضرورت شکر نعمات و...را فراهم ساخته تا الگویی قرآنی جهت کاربردینه سازی انسان کامل و تجسم سعادت ابدی شکل گیرد. گفتنی است نوع تقاضاها، رتبه­بندی و اولویت­بندی درخواست­ها وعوامل دستیابی به تقرب الهی با بررسی الگومدار و روشمند سطوح سبک­شناختی قابل ارزیابی می­باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Educational teachings in "Quranic supplications (prayers)" with a layered stylistic approach (A case study of seventeen verses in the lexical layer)

نویسندگان [English]

  • Seyedeh Fatemeh Salimi 1
  • farideh fotovi 2

1 assistant Professor of Arabic Language and Literature, University of Holy Quran Sciences and knowledge

2 M.Sc. Student of Interpretation and Quranic Sciences, University of Science and education of Quran karim, Amol, Iran

چکیده [English]

From the point of view of layered stylistics, the Holy Quran has conceptualized moral-educational teachings with the most eloquent stylistic techniques; each of the linguistic layers in itself is not the basis of communication, but interpersonal relationships are formed by giving birth to new meanings. Among the concepts of the Holy Quran, "Qur'anic supplications (prayers)" as the core of worship has a high frequency of semantic subtleties in the context of distinguished linguistic features and especially the lexical layer. Therefore, the present study is based on descriptive and analytical methods and with the approach of layered stylistics and case study of the lexical layer, to extract educational teachings in seventeen Quranic supplications and is aimed to answer this question, what language options have been used to generate educational concepts? The resulting approaches, the analysis of the lexical layer in the form of phonetic components, lexical construction and lexical substitution, provided concepts such as perfectionism, conversational politeness, humility of the supplicant against the invited, the necessity of gratitude for blessings, etc., to form a Quranic model for the practicalization of a perfect human being and the embodiment of eternal happiness. It is worth mentioning that the type of requests, the ranking and prioritization of requests and the factors of reaching divine proximity can be evaluated by systematic and methodical examination of stylistic levels.

کلیدواژه‌ها [English]

  • layered stylistics
  • educational teachings
  • lexical layer
  • Quranic supplications (prayers)
قرآن
نهج البلاغه
آلوسی، سید محمود (1415ق): «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم وسبع­المثانی»، تحقیق: علی عبدالباری عطیه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­جنی، أبوالفتح عثمان (بی­تا): «الخصائص»، بیروت: عالم الکتب.
ابن جزری، ابوالخیرمحمد بن محمد (1376): «درآمدی بر علم تجوید»، ترجمه ابولفضل علّامی و صفر سفیدرو، قم: حضور، چاپ اول.
ابن‏عاشور، محمدطاهر (1420ق): «تفسیر التحریر و التنویر»، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول.
ابن قتیبه، عبدالله ابن مسلم (1411ق): «تفسیر غریب القرآن»، بیروت: دارمکتبه الهلال، چاپ اول.
ابوعبیده، معمر بن مثنى (1381هـ.ق): «مجاز القرآن»، قاهره: مکتبة الخانجی، چاپ اول.
انصاریان، حسین (1323ش): «تفسیر حکیم»، قم: دار العرفان، چاپ اول.
راغب اصفهانی، حسین ابن محمد (1373ش): «معجم مفردات الفاظ القرآن»، تهران: المکتبه المرتضوی.
رافعی، مصطفی صادق (2005م): «اعجازالقرآن و بلاغه النبویه»، بیروت: دارالکتاب العربیه.
رحمان­دوست، مجتبی (1386): «روشی نو در آموزش صرف و نحو (مبادی­العربیه)»، تهران: خورشید باران، چاپ اول.
رمضان­زاده، محمود؛ علی توحیدی شکیب (بهار 1392): «بررسی ارتباط میان لفظ و معنا بر پایه شاخص­های آواشناختی "با نگاهی موردی به برخی شواهد قرآنی"»، نشریه علوم انسانی دانشگاه پیام نور مشهد، شماره چهارم.
زمخشرى، محمود بن عمر (1407هـ ­ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل»، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم.
حق­شناس، علی محمد (1384ش): «آواشناسی فونتیک»، تهران: نشر آگه، چاپ دهم.
حکیمی، محمد­رضا (1378ش): «جامعه­سازی قرآنی»، تهران، انتشارات فرهنگ اسلامی.
سبحانی­نیا، محمد (تابستان 1390): «آثار تربیتی و روان شناختی دعا»، استادیار گروه معارف دانشگاه تفرش، فصلنامه راه تربیت، سال ششم، شماره 15.
سیدی، سید حسین و نفیسه حاجی رجبی (1394): «سبک شناسی آوایی دعای عرفه»، مجله علوم قرآن و حدیث، شماره 95، صص 47-25
سیوطی، عبدالرحمن (1372ش): «شرح الفیه ابن مالک»، قم: نشر نوید.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1368ش): «صورخیال در شعر فارسی»، تهران: آگه. چاپ 81.
شمیسا، سیروس (1374ش): «کلیات سبک شناسی»، تهران: فردوس.
صفوی، کورش (1390): «درآمدی بر معنی­شناسی»، تهران: انتشارات سوره مهر، چاپ 4.
طباطبایى، محمدحسین (1374ش): «ترجمه تفسیر المیزان»، ترجمه محمد باقر موسوی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ 5.
طبرسی، فضل­بن حسن (1412ق): «تفسیر جوامع الجامع»، مصحح گرجی ابوالقاسم، قم: حوزه علمی مرکز مدیریت، چاپ اول.
طبرى، محمد بن جریر (1356ش): «ترجمه تفسیر طبری»، مصحح حبیب یغمایی، توس: ایران.
طیب، عبدالحسین (1369ش): «اطیب البیان فی تفسیر القرآن»، تهران: نشر اسلام، چاپ دوم.
عباس، حسن (1998م): «خصائی الحروف العربیه و معانیها»، دمشق: اتحاد الکتاب العرب.
عمید، حسن (1377): «فرهنگ فارسی عمید»، تهران: امیرکبیر.
غیاثی، محمد (1368): «درآمدی بر سبک­شناسی ساختاری»، تهران: شعلۀ اندیشه، بی­چا
فتوحی، محمود (1390ش): «سبک­شناسی؛ نظریه­ها، رویکردها و روش­ها»، تهران: سخن.
فخررازى، محمد بن عمر (1420): «التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ 3.
قرشى بنابى، على‏اکبر (1371ش): «قاموس قرآن»، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ 6.
قاضی، عیاض بن موسی (2010 م): «غریب القرآن للقاضی عیاض»، عمان: دارورد الأردنیة للنشر و التوزیع.
قزوینی، محمد­ بن عبدالرحمن (1420 ق): «الایضاح فی علوم البلاغه»، قاهرة: دارالکتاب المصری.
قزوینی، خطیب (2003): «الإیضاح فی علوم البلاغة المعانی و البیان و البدیع»، بیروت: دار الکتب العلمیة، ط: الأولی
کشمیری، عبدالرسول (1392): «صرف کاربردی»، مشهد: مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلامی، بی­چا.
کلینی، محمدبن یعقوب (1365ش): «الکافی»، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
الکوّاز، محمد ­کریم (1426ق): «الاسلوب فی الاعجاز البلاغی للقرآن الکریم»، مکتب الاعلام والنشر بحمعیه الدعوه الاسلامیه العالمیه.
الکوّاز، محمد کریم (1386): «سبک­شناسی اعجاز بلاغی قرآن»، ترجمه دکتر سید حسین سیّدی، تهران، انتشارات سخن.
گنابادى، محمد (1372): «تفسیر بیان السعاده فى مقامات العباده»، ترجمه رضا خانی و حشمت الله ریاضی، تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام‏نور، چاپ اول.
مدرسی، محمد­تقی (1419ق): «من­هدی­القرآن»، تهران: دار محبی­الحسین.
مکى بن حموش (1423ق): «مشکل اعراب القرآن»، بیروت: دار الیمامة، چاپ 3.
موسوی، سیدمحسن (1381): «حلیة القرآن»، تهران: احیاء کتاب، چاپ اول.
میبدى، احمد بن محمد (1371ش): «کشف الاسرار و عدة الابرار»، تهران: امیرکبیر، چاپ 5.
مهنا، عبدالله علی (1413): «لسان اللسان؛ تهذیب لسان العرب»، بیروت: دارالکتب العلمیه، ط: الأولی.
ناجی، مجید عبدالحمید (1948م) «الأسس النفسیة لأسالیب البلاغة العربیة»، لا نا، موسسات الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع، ط: الأولی.
هاشمی، أحمد (1387) «جواهر البلاغه»، ترجمه حسن عرفان، قم: نشر بلاغت، چاپ 9.
یاکوبسن، رومن (1380ش): «ساخت­گرایی»، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.