نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه قرآن و حدیث دانشگاه گیلان رشت ایران

2 دانشیار گروه قرآن پژوهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

چکیده

مسأله­ی نوشتار حاضر، واکاوی نمونه­ای نظام­مند از روش استنتاج مفاهیم واژگان قرآن جهت بهره­مندی شایسته­تر مخاطبان قرآن از محتوای آن است. بر مبنای روش توصیفی- تحلیلی به واکاوی روش «عایشه بنت‌الشاطی» در «الاعجاز البیانی للقرآن(مسائل نافع بن ازرق)» و «التفسیر البیانی للقرآن الکریم» پرداخته و هشت واژه- «ربیون»، «مخمصة»، «فی قلوبهم مرض»، «صرّ»، «انس»، «فرغ»، «نصب» و «ضال» را با گزینش موردی، به عنوان نمونه­ی مبنا قرار داد. براساس نتایج پژوهش، بنت‌الشاطی بر اساس اصل عدم ترادف، روش خود را سامان داده و برای تبیین بهتر و دقیق از معانی آیات، بر تتبع در «تفسیر موضوعی واژه­ای با استقصای تمام آیات مشتمل بر واژه» و «بررسی و نقد نظرات لغویان و مفسران ذیل آیات و واژه­ها» عنایت ویژه­ای دارد. به نظر می­رسد در موارد متعددی، روش وی قابلیت الگوگیری در تحقیق مفردات قرآنی را دارد البته نقدهایی چون ناتمام و تکلف آمیز بودن دلایل در رد عدم ترادف برخی واژگان نیز بر برونداد روش او وارد است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

To illustrate the " Bent Al-Shaty’ " method in interpreting the words of the Qur'an(Case Study: Al-Ajaz Al-Bianyani and Al-Tafsir Al-Bianyani)

نویسندگان [English]

  • mahyar khani moghaddam 1
  • seyed Mahmood tayeb hosseyni 2

1 Assistant Professor of Quran and Hadith Department, Gilan University, Rasht, Iran

2 Associate Professor of Qur'anic Studies Department, Hoza Research Institute and University, Qom, Iran

چکیده [English]

The present article is an analysis of a systematic example of the method of inferring the concepts of the words of the Qur'an in order to better benefit the audience of the Qur'an from its content. Based on the descriptive-analytical method, the writer analyzed the method of "Ayesha bint Al-Shati" in " Al I'jaz al bayani li al Qur'an (Problems of Nafi ibn al-Azraq)" and "Al-Tafsir al-Bayani l'al-Qur'an al-Karim" and selected eight words - "rabbiun", "makhmsa", "fi qulobham maraz" , put "Sarr", "Anas", "Fargh", "Nasb" and "Zal" as a base sample. Based on the results of the research, Bent Al-Shaty organized his method based on the principle of lack of synonymity and for a better and accurate explanation of the meanings of the verses, he followed and paid special attention to " thematic interpretation of a word by investigating all the verses containing the word " and "examining and criticizing the opinions of lexicographers and commentators under the verses and words". It seems that in many cases, his method has the ability to be modeled in the research of Quranic words, although there are criticisms such as the incompleteness and cumbersomeness of the reasons for rejecting the lack of synonymity of some words.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Bent Al-Shaty
  • Al I'jaz al bayani li al Qur'an
  • al-Tafseer al-Bayani
  • lack of synonymity
قرآن کریم با ترجمه ناصر مکارم شیرازی.
ـ ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد(1367ش): النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، تحقیق: محمود محمد طناحى، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏، چاپ چهارم‏.
ـ ابن حرم، علی بن احمد،(1403ق): جمهرة انساب العرب، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ـ ابن جوزى، عبدالرحمن بن على(1422ق): ‏زاد المسیر فى علم التفسیر، تحقیق: عبدالرزاق المهدی‏، بیروت: دار الکتاب العربی‏.
ـ ابن عاشور، محمد بن طاهر(بی ­تا): التحریر و التنویر، بی­جا: بی­نا.
ـ ابوحیان اندلسى، محمد بن یوسف(1420ق): ‏البحر المحیط فى التفسیر، تحقیق: صدقی محمد جمیل‏، بیروت: دار الفکر.
ـ ابن عطیه اندلسى، عبدالحق بن غالب(1422ق): ‏المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبدالسلام عبدالشافى محمد، بیروت: دارالکتب العلمیه‏.
ـ اشعری، ابوحسن(۱۳۶۲ش): مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تهران، امیرکبیر.
ـ آلوسى، سید محمود(1415ق): روح‌المعانى فى تفسیر القرآن العظیم‏، تحقیق: على عبدالبارى عطیة، بیروت: دارالکتب العلمیه‏.
ـ بانوى اصفهانى، سیده نصرت امین‏(1361): مخزن العرفان در تفسیر قرآن‏، تهران: نهضت زنان مسلمان‏.
ـ بلاذری، احمد بن یحیی(۱۸۶۶م): فتوح‌ البلدان، لیدن، چاپ دخویه.
ـ بنت‌الشاطی، عائشه(1376ش): اعجاز بیانى قرآن‏، ترجمه حسین صابری، تهران، ‏شرکت انتشارات علمى و فرهنگى.
ـ ـــــــــــــــــــ(1404ق): الإعجاز البیانی للقرآن‏‏، چاپ دوم، قاهره، دارالمعارف‏.
ـ ــــــــــــــــــ(1397ق): التفسیر البیانی للقرآن الکریم، چاپ هفتم، قاهره، دارالمعارف.
ـ ــــــــــــــــــ(1390ش): تفسیر بیانی قرآن کریم، ترجمه سیدمحمود طیب حسینی، قم، دانشکده اصول الدین.
ـ حجازى، محمد محمود(1413ق): التفسیر الواضح‏، بیروت: دارالجیل الجدید، چاپ دهم‏.
ـ راغب أصفهانى، حسین بن محمد(1412ق): مفردات ألفاظ القرآن‏، مصحح: داوودى، صفوان عدنان، بیروت- دمشق‏، دار القلم- الدار الشامیة‏.
ـ زمخشرى، محمود(1407ق): الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل‏، بیروت، دار الکتاب العربی‏، چاپ سوم.
ـ سیوطى، ‏جلال الدین،(1421ق): الإتقان فی علوم القرآن‏، چاپ دوم، بیروت، دارالکتاب العربى‏.
ـ فخررازى، محمد بن عمر(1420ق): مفاتیح الغیب‏، بیروت: دار احیاء التراث العربى‏، چاپ سوم‏.
ـ فضل الله، سید محمد حسین(1416ق): تفسیر من وحى القرآن‏، بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم‏.
ـ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب(1426ق): تحقیق: مکتب تحقیق التراث فی مؤسسة الرسالة، بیروت، مؤسسة الرسالة للطباعة والنشر والتوزیع.
ـ قاسمى، جمال الدین(1418ق): ‏محاسن التاویل‏، تحقیق: محمد باسل عیون السود، بیروت: دار الکتب العلمیه‏.
ـ طبرسى، فضل بن حسن(1372): مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم‏.
ـ طیب حسینی، سید محمود(1390): درآمدی بر دانش مفردات قرآن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ـ ــــــــــــــــــــــــــــــ(1392ش): «نقدی بر نظریه بنت‌الشاطی در عدم ترادف میان واژه­های قرآن»، فصلنامه پژوهش های ادبی قرآنی، اراک، دانشگاه اراک، شماره3 صص 78-61.
ـ طوسى، محمد بن حسن(بی­تا): التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد قصیرعاملى‏، بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.
ـ کریمی نیا، مرتضی،(1382ش): بنت‌الشاطی، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی.
ـ مبرد، محمّد بن زید(1347ق): الکامل فی‌اللغه و الادب، قاهره، چاپ احمد محمدشاکر.
ـ مهدوى راد، محمد على(1384ش): سیر نگارشهاى علوم قرآنى‏، تهران، هستى نما.
ـ نیشابورى، نظام الدین(1416ق): تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان‏، تحقیق: شیخ زکریا عمیرات‏، بیروت، دار الکتب العلمیه‏.
ـ نووى جاوى، محمد بن عمر(1417ق): مراح لبید لکشف معنى القرآن المجید، تحقیق: محمد أمین الصناوى، بیروت: دار الکتب العلمیه‏.
ـ همایی، غلامعلی(1386ش): درسنامه مفردات قرآن، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.