نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار و عضو هیأت علمی‌ گروه الهیات (علوم قرآن و حدیث)، دانشگاه گنبد کاووس، گنبد کاووس،ایران

چکیده

فهم صحیح و انس با قرآن کریم، به عنوان انگیزه‌ای ریشه‌دار در کلام وحی و سیرۀ بزرگان دین، نیازمند توانایی در ساحت‌های متعدد دانش با محوریّت علوم اسلامی و علوم ادبی است. در این میان برخی مفسّران گاه با بهره‌گیری از شیوه‌های خاص امّا اثرگذار به واکاوی معنایی معجزۀ خاتم پرداخته‌اند. تنغیم یا همان به کارگیری ریتم و آهنگ کلام در قرائت و معناسنجی آیات قرآنی یکی از این روش‌ها به شمار می‌رود. این درحالی است که به زعم برخی کاربست آوایی ـ دلالی تنغیم در زبان عربی و به تبع آن زبان قرآن، امری نو و فاقد هرگونه پیشینه‌است. مسأله‌ا‌‌ی که پژوهش کتابخانه‌ای حاضر را بر آن داشت تا با توصیف و تحلیل برخی از آیات کلام الله به شناسایی گونه‌ها و کارکردهای آوایی و دلالت‌های معنایی تنغیم در تفسیر قرآن بپردازد. پژوهش حاضر دریافت که نظم و انسجام شفگت‌آوری میان الفاظ قرآن کریم و معانی جای گرفته در پس آن وجود دارد. نغمه‌های آیات قرآن افزون بر توانمندی خود در تأثیرگذاری و گوش‌نوازی اعجازانگیز، ارتباطی تمام با مفاهیم دربردارندۀ خود داشته و دقّت در به کارگیری آن‌ها زمینه‌ساز تداعی و درک بهتر مضامین و مقاصد آیات الهی می‌گردد. حسن نظر و توجّه دقیق به سازواری و استواری نظام آوایی و معنایی قرآن کریم که حاصل تمایز نهادن میان مقام‌های حاکم بر کلام و دقّت در انتخاب آهنگ متناسب با آن در نغمات سه‌گانۀ یکنواخت، رو به بالا و رو به پایین است، رویکردی کارآمد در فهم قرآن کریم و انس با کلام الله به حساب می‌آید

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Melody and phonetic functions and its conceptual implication in understanding the Holy Quran

نویسنده [English]

  • Sayedmahi Rahmati

Assistant Professor and Member of the Faculty of Theology (Quran and , Hadith Sciences), Gonbad Kavous University, Gonbad Kavous, Iran

چکیده [English]

Correct understanding and familiarity with the Holy Quran, as a motivation rooted in the words of revelation and the life of religious elders, requires ability in many fields of knowledge, centered on Islamic and literary sciences. Meanwhile, some interpreters have analyzed the meaning of Khatam's miracle by using special but effective methods. Tanqim, or the use of rhythm and melody of words in reading and measuring the meaning of Quranic verses, is one of these methods. This is despite the fact that according to some, the phonetic-implicational use of melody in the Arabic language and, accordingly, the language of the Qur'an, is a new issue and has no history. The issue that prompted the present library research to identify the phonetic types and functions and the conceptual implications of melody in the interpretation of the Qur'an by describing and analyzing some verses of God's words. The present study found that there is an amazing order and coherence between the words of the Holy Quran and the meanings behind them. The songs and melodies of the verses of the Qur'an, in addition to their ability to have a wonderful effect and pleasing to the ears, have a complete connection with the concepts they contain, and the accuracy in their application becomes the basis for association and better understanding of the themes and intentions of the divine verses. Good consideration and careful attention to the consistency and stability of the phonetic and semantic system of the Holy Qur'an, which is the result of distinguishing between the ruling authorities of the word and the precision in choosing the song and melody that fits it in the monotonous three tones and intonation, upward and downward, is an efficient approach in understanding the Holy Quran and human beings with the words of God.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran recitation
  • Quran interpretation
  • melody
  • conceptual implication
  • phonetic function
ـ قرآن کریم.
ـ ابن الجزری، محمد بن محمد (1350ق)، منجد المقرئین و مرشد الطالبین، القاهره: مکتبة القدس بالازهر.
ـ ـــــــــــــــــــــــــــ (2003م)، النشر فی القراءات العشر، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ـ ابن جنّی، أبو الفتح عثمان بن جنی (1431ق)، الخصائص، بیروت: عالم الکتب.
ـ ابن سینا، ابو علی حسین عبد الله (1954م)، الشفاء، تحقیق ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، القاهرة.
ـ ابن فارس، احمد بن فارس بن زکریاء (1979م)، معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر.
ـ الازهری، محمد بن احمد (2001م)، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ـ الأشمونی، احمد بن محمد (1353ق)، منار الهدی فی بیان الوقف و الابتداء و معه المقصد لتلخیص ما فی المرشد من الوقف و الإبتداء، مصر: مصطفی البابی الحلبی.
ـ الانطاکی، محمد (1969م)، دراسات فی فقه اللغة، بیروت: دار الشرق العربی.
ـ الصالح، صبحی ابراهیم (2000م)، مباحث فی علوم القرآن، بیروت: دار العلم للملایین.
ـ الانباری، محمّد بن قاسم (1391ق)، ایضاح الوقف و الابتداء فی کتاب الله عزّ و جلّ، تحقیق محیی الدین عبد الرحمن رمضان، دمشق: مجمع اللغة العربیة.
ـ انصارى، زکریا بن محمد (1987م)، تحفة نجباء العصر، بغداد: جامعة بغداد.
ـ انیس، ابراهیم (1961م)، الاصوات العربیة، القاهرة: دار النهضة العربیة.
ـ ـــــــــــــ (1993م)، الاصوات اللغویة، القاهرة: مکتبة الأنجلو المصریة.
ـ ـــــــــــــ (1975م)، دلالة الالفاظ، القاهرة: مکتبة الأنجلو المصریة.
ـ ایوب، عبد الرحمن (1963م)، اصوات اللغة، مصر: دار التألیف.
ـ بای، ماریو (1998م)، أسس علم اللغة، ترجمه و تعلیق احمد مختار عمر، القاهرة: علم الکتب.
ـ البدوی، محمود سیبویه (1415ق)، الوجیز فی علم التجوید، قاهرة: مرکز الاسکندریة للکتاب.
ـ برکة، بسام (1988م)، علم الأصوات العام  أصوات اللغة العربیة، بیروت: مرکز الانتماء القومی.
ـ بروکلمان، کارل (1977م)، فقه اللغات السامیة، ترجمه رمضان عبد التواب، ریاض: جامعة عین شمس.
ـ بشر، کمال (2000م)، علم الاصوات، القاهرة: دارغریب.
ـ بنتاجة، محمّد (1971م)، اصول فن تلاوة القرآن الکریم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ـ البیاتی، سناء (2007م)، التنغیم فی القرآن الکریم، بغداد: مرکز احیاء التراث العربی.
ـ پورت، جان دیون (1382ش)، عذر تقصیر به پیشگاه محمّد و قرآن، ترجمه سیّد غلامرضا سعیدی، تهران: اطلاعات.
ـ التمیمی، صبیح (2003م)، دراسات لغویة فی التراث القدیم، عمان: دار مجدلاوی.
ـ الجاحظ، أبو عثمان عمرو بن بحر (1418ق)، البیان والتبیین، القاهره: مکتبة الخانجی.
ـ جبل، محمد حسن (1435ق)، المختصر فی اصوات اللغة العربیة؛ دراسة نظریة و تطبیقیة، القاهرة: مکتبة الآداب.
ـ الجرجانی، عبد القاهر (1978م)، دلائل الاعجاز، تصحیح الشیخ محمد عبده، بیروت: دار المعرفة.
ـ الجزری، ابو الخیر محمد بن محمد (1421ق)، النشر فی القراءات العشر، تصحیح علی محمد الضباع، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ـ الجنادیة، احمد سلامه (1437ق)، نبر الاسم الجامد و المشتق دراسة فیزیائیة تطبیقیة، دار الجنان: عمان.
ـ الجوارنه، یوسف عبدالله (2002م)، التنغیم و دلالته فی العربیة، مجلة الموقف الادبی، مجلد 31، العدد 369، ص 24ـ42.
ـ الجوهری، اسماعیل بن حماد (1407ق)، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین.
ـ حاجی زاده، مهین (1388ش)، دستورنویسی و زبان­شناسی عربی، تهران: جهاد دانشگاهی.
ـ حبلص، محمد یوسف (1993م)، اثر الوقف علی الدلالة الترکیبیة، القاهرة: دار الثقافة العربیة.
ـ حسام الدین، کریم زکی (1992م)، الدلالة الصوتیّة، مصر: مکتبة الانجلو المصریة.
ـ حسان، تمام (1420ق)، البیان فی روائع القرآن، القاهرة: عالم الکتب.
ـ ـــــــــــ (1994م)، اللغة العربیة و معناها، القاهرة: دار الثقافة.
ـ ـــــــــــ (1990م)، مناهج البحث فی اللغة، القاهرة: دار الثقافة.
ـ حمدان رضوان، ابوعاصی (2009م)، الأداءات المصاحبة للکلام وأثرها فی المعنى، مجلة الجامعة الإسلامیة (سلسلة الدراسات الإنسانیة) المجلد السابع عشر، العدد الثانی، ص 57ـ90.
ـ خالدی، احمد، معارف، مجید، ایازی، محمد علی، مهریزی، مهدی (1401ش)، «تأمّلی بر گسترۀ اثرگذاری لهجه­ها، تنوع صوتی و تنغیم در توسعۀ قرائت قاریان و خوانش متن»، دوفصلنامه علمی مطالعات قرائت قرآن، شماره 18، ص 31ـ60.
ـ الخویسکی، زین (1428ق)، الاصوات اللغویة، الاسکندریة: دار المعرفة الجامعیة.
ـ الدانی، ابو عمرو (1407ق)، المکتفی فی الوقف و الابتداء، تحقیق یوسف المرعشلی، بیروت: مؤسسه الرسالة.
ـ الرافعی، مصطفی صادق (1990م)، اعجاز القرآن و البلاغة النبویة، بیروت: دار الکتاب العربی.
ـ رحمتی، سید مهدی، حاجی اکبری، فاطمه (1400ش)، «کاربست علوم ادبی در فهم و تفسیر قرآن کریم؛ مطالعه موردی تفسیر نیشابوری»، دو فصلنامه مطالعات سبک­شناختی قرآن کریم، شماره 9، ص 212ـ239.
ـ رحمتی، سید مهدی، جمشیدی مهر، فردین، محبتی، مریم (1402ش)، «تحلیل عبارات متضمّن تحقیر در آیات قرآن با تأکید بر آرای ادبی تفسیری آلوسی»، دو فصلنامه مطالعات سبک­شناختی قرآن کریم، شماره 12، ص 204ـ227.
ـ الزرقانی، محمد عبد العظیم (1372ق)، مناهل العرفان فی علوم القرآن‏، قاهره: دار احیاء الکتب العربیة.
ـ الزرکشی، محمد بن عبدالله (1410ق)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد أبو إبراهیم، بیروت: دار المعرفة.
ـ سخاوی، علی بن محمّد (1413ق)، جمال القراء و کمال الاقراء، بیروت: دار البلاغة.
ـ سلیمان، فتح الله (2008م)، دراسات فی علم اللغة الحدیث، القاهرة: دار الآفاق العربیة.
ـ سلیمانی دودجی، احمدی، مهدی (1400ش)، «بازخوانی سبب نزول آیات اول سوره تحریم با تکیه بر بافت و قرائن تاریخی»، پژوهشنامة قرآن و حدیث، شماره 29، ص 167ـ197.
ـ سیب، خیر الدین (1428ق)، الاسلوب و الاداء فی القراءات القرآنیة دراسة صوتیة تباینیّة، دمشق: دار الکلم الطیب.
ـ سیبویه، عمرو بن عثمان بن قنبر (1998م)، الکتاب، تصحیح و شرح عبدالسلام محمّد هارون، القاهرة: الخانجی.
ـ شبل، عزة (1430ق)، علم لغة النص النظریة و التطبیق، القاهرة: مکتبة الآداب.
ـ الصابونی، محمد علی (1421ق)، صفوة التفاسیر، بیروت: دار الفکر.
ـ الصدوق، محمد بن بابویه (1404ق)، عیون اخبار الرضا (ع)، بیروت: مؤسسة الاعلمی.
ـ الطالب، هایل محمد (1424ق)، ظاهرة التنغیم فی التراث العربی، مجلة التراث العربی، العدد 91، ص 80ـ98.
ـ طباطبایی، سیّد محمد حسین (1402ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة النشر الاسلامی‏.
ـ طبرسی، فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، تهران: ناصر خسرو.
ـ طریحی، فخرالدین (1375ش)، مجمع البحرین و مطلع النیرین، تهران: مرتضوی.
ـ العانی، سلمان حسن (1403ق)، التشکیل الصوتی فی اللغة العربیة فونولوجیا العربیة، جدة: النادی الأدبی الثقافی.
ـ عبد الجلیل، عبد القادر (1418ق)، الاصوات اللغویة، عمّان: دار الصفاء للطباعة و النشر و التوزیع.
ـ عبد اللطیف، محمد حماسة (2006م)، النحو و الدلالة (مدخل لدراسة المعنی النحوی الدلالی)، القاهرة: دار غریب.
ـ العزاوی، سمیر وحید (1421ق)، التنغیم اللغوی فی القران الکریم، عمّان: دار الضیاء.
ـ العزاوی، نغمة رحیم (2001م)، مناهج البحث اللغوی بین التراث و المعاصرة، عراق: المجمع العلمی.
ـ عمر، احمد مختار (1991م)، دراسة الصوت اللغوی، القاهرة: عالم الکتب.
ـ عیّاد، شکری محمد (1968م)، موسیقى الشعر العربی، القاهره: دار المعرفة.
ـ غامدی، منصور بن محمّد (1421ق)، الصوتیات العربیة، ریاض: مکتبة التوبة.
ـ غیبی، عبد الاحد و سولماز پرشور (1397ش)، «واکاوی ایقاع نبر و تنغیم در جزء 30 قرآن کریم»، دو فصلنامه مطالعات سبک­شناختی قرآن کریم، سال اول، شماره دوم، ص 49ـ64.
ـ فراستخواه، مقصود، زبان قرآن (1376ش)، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ـ فراهیدی، خلیل بن احمد (1980م)، کتاب العین، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
ـ فرج، حسام احمد (2007م)، نظرِیّة علم النص، القاهرة: مکتبة الآداب.
ـ القمی النیسابوری، نظام الدین الحسن بن محمد بن الحسین (1381ق)، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، تحقیق إبراهیم عطوة عوض، مصر: البابی الحلبی.
ـ کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری و محمّد آخوندی، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
ـ محیسن، محمد سالم (1412ق)، الکشف عن احکام الوقف و الوصل فى العربیه، بیروت: دار الجیل.
ـ محمد بشر، کمال (1980م)، علم اللغة العام الاصوات، القاهرة: دار المعارف للطباعة والنشر.
ـ مشتاق عباس، علی (1424ق)، أثر التفکیر الصوتی فی دراسة العربیة، یمن: جامعة الصنعاء.
ـ معلوف، لویس (1390ش)، المنجد، ترجمه محمّد بندر ریگی، تهران: انتشارات ایران.
ـ مغربی، نعمان بن محمد (1385ق)، دعائم الاسلام، قم: مؤسسة آل البیت (ع).
ـ الموسوی، مناف مهدی (2007م)، علم الاصوات اللغویة، بغداد: دار الکتب العلمیة.
ـ النحاس، ابوجعفر (1978م)، القطع و الائتناف، تحقیق احمد خطاب العمر، بغداد: مطبعة العانی.
ـ نصر، محمد مکى (1349ق)، نهایة القول المفید فى علم التجوید، تصحیح على محمد ضباع، مصر: مطبعة مصطفى البابى الحلبى و اولاده.
ـ النوری، محمد جواد (2003م)، علم اصوات العربیة، فلسطین: جامعة القدس المفتوحة.
ـ نوزاد، حسن احمد (2007م)، المنهج الوصفی فی کتاب سیبویه، مکة المکرمة: دار دجلة.