نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم و قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 دانشیار گروه الهیات، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی،گرگان، ایران

4 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

زندگی اجتماعی در جوامع عربی، از ادوار‌ پیشااسلامی، به نظام قبیله‌ای تکیه داشته و روابط داخلی، میان اعضای این نظام بر پایهٔ ارتباطات نسبی و خویشاوندی، شکل گرفته است. در این نظام، تقسیم‌بندی خاصی از واحدهای اجتماعی دیده می‌شود که درون قبائل و واحدهای بالاتر از آن، مانند شَعب، وجود دارد و فرض بر این است که اغلب این نام‌گذاری‌ها تنها به­­معنایِ خویشاوندی باشند. در قرآن کریم، از واژگانی چون «شعوب»، «قبیله»، «فصیله»، «رهط» و «عشیره» استفاده شده است و این مطالعه در صدد است که چه ارتباطی بین این تقسیم‌بندی‌های قبیله‌ای وجود دارد و چندگانگی واژگان نظام قبیله‌ای، بر­اساسِ تحلیل ریشه‌شناسی، چگونه قابل درک است. تمرکز این مطالعه بر تحلیل ریشه‌شناسانهٔ واژگان نظام قبیله‌ای با استفاده از رویکرد توصیفی­ـ­تحلیلی به هدف تعریف معانی مشترک و تفاوت‌های معنایی در تقسیم‌بندی‌های قبیله‌ای است تا تنوع و اهمیت واژگانی این اصول زیرساختی را نشان دهد. این بررسی می‌تواند به بهبود درک مفاهیم اصولی و اساسی این ساختارها در جوامع عربی کمک کرده و همچنین به شناخت بهتر ارتباط بین این تقسیم‌بندی‌ها و تفاوت‌های واژگانی مرتبط با آن‌ها کمک نماید. فرضیۀ اصلی این مطالعه این است که مفهوم اصلی واژگان در این ساختارها به گروه و جماعت اشاره دارد و وجود فروع و شاخه‌های متعدد در قبیله، به­­لحاظِ برخی ویژگی‌های گروهی، خاصِّ آن‌هاست که نقشی مهم در نمایان کردن فعالیت‌ها و اهداف گروه‌های خویشاوندی، از خرد تا کلان در فرهنگ عرب، دارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The classification of social units in the tribal system in the Holy Quran with an etymological approach

نویسندگان [English]

  • fatemeh Alian nejadi 1
  • Kavoos Rohi Barandaq 2
  • Hamed Khani 3
  • Abolfazl Shakori 4

1 Ph.D. student of Sciences and Quran and Hadith, Faculty of Literature and Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

2 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

3 Associate Professor of Theology Department, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran

4 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Literature and Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Social life in Arab societies from pre-Islamic periods relied on a tribal system, and internal relationships among its members were based on kinship and relative relationships. In this system, a specific division of social units is observed, both within tribes and in higher-level units such as "sha'ab" (branches), and it has often been assumed that these designations are primarily indicative of kinship. The Quran employs terms like "sha'ub," "qabila," "faseela," "raht," and "ashira" to describe these social structures, and this study aims to explore the relationship between these tribal divisions and how the multiplicity of words of the tribal system can be understood through etymological analysis. The focus of this study is on the etymological analysis of the words of the tribal system using a descriptive-analytical approach with the aim of defining common meanings and semantic differences in tribal divisions to show the diversity and lexical importance of these infrastructural principles. This investigation can contribute to a better understanding of the fundamental concepts and foundations of these structures in Arab societies and provide insights into the relationship between these divisions and the associated lexical differences. The primary hypothesis of this study is that the core meaning of these words within these structures refers to groups and communities, and the existence of various branches and subcategories within the tribe serves particular group-related functions, depicting activities and objectives of kinship groups, from small to large, in Arab culture.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Society in the Quran
  • cultural anthropology
  • social classification
  • kin
  • kinship relations
  • historical etymology
  • tribe
قرآن کریم
ابن اثیر، علی بن محمد (۱۴۱۷ ق): «الکامل فی التاریخ»، بیروت: دار الکتاب العربی.
ابن اسحاق، محمد (1978 م): «سیرة ابن اسحاق»، بیروت: دارالفکر.
ابن درید، محمد بن حسن (1988 م): «جمهرة اللغة»، بیروت: بعلبکی.
ابن سیده، علی بن اسماعیل (1421 ق): «المحکم و المحیط الأعظم»، بیروت: دارالکتب.
ابن عبد ربه، احمد (1407 ق): «العقد الفرید»، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن فارس، احمد (1404 ق): «معجم مقاییس اللغه»، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن کلبی، هشام (1986 م): «جمهرة انساب العرب»، دمشق: عالم الکتاب.
ابن کلبی، هشام (1988 م): «نسب معدّ والیمن الکبیر»، بیروت: مکتبة النهضة العربیة.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414 ق): «لسان العرب»، بیروت: دار صادر، چاپ سوم.
ابو عبید، قاسم بن سلام (1990 م): «الغریب المصنف»، تونس: بیت الحکمة.
ازهری، محمد بن احمد (۱۴۲۱ ق): «تهذیب اللغة»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد (1414 ق): «فقه اللغة»، بیروت: دار الکتب العلمیة،
جوهری، اسماعیل‌بن حماد (۱۳۷۶ ش): «الصحاح»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
الجیلی، عبد الکریم (۱۴۲۶ ق): «مراتب الوجود و حقیقة کل موجود»، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ دوم.
حتی، فیلیپ (۱۹۹۱ م): «العرب؛ تاریخ موجز»، بیروت: دار العلم للملایی.
خلیل بن احمد (۱۴۰۹ ق): «العین»، قم: نشر هجرت، چاپ دوم.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (۱۳۷۴ ش): «مفردات الفاظ قرآن»، تهران: دارالقلم، چاپ دوم.
زمخشری، محمود بن عمر (1417 ق): «الفائق»، بیروت: دارالکتب العلمیة.
---------- (۱۴۰۷ ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل»، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم.
سمنانی، علاء الدوله (۱۳۸۳ ش): «مصنفات فارسی سمنانی»، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم.
سمین، احمد بن یوسف (1414 ق): «الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون»، بیروت، دار الکتب العلمیة.
طباطبایی، محمدحسین (1390 ش): «المیزان فی تفسیر القرآن»، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم.
طبرسی، فضل‌بن حسن (۱۳۷۲ ش): «مجمع البیان فی تفسیر القرآن»، تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم.
طبری، محمدبن جریر (۱۴۱۲ ق): «جامع البیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دارالمعرفة.
طوسی، محمد بن حسن (بی تا): «التبیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عسکری، حسن بن عبدالله (1400 ق): «الفروق فی اللغة»، بیروت: دارالافاق الجدیدة.
فربد، محمدصادق(۱۳۹۹ ش ): «درآمدی بر خانواده و خویشاوندی», تهران: انتشارات دانژه، چاپ چهارم.
کریمی بابا احمدی، زینب، الماسی نیا، پژمان، و رادمهر، گلناز (1394 ش): «مطالعه و تحلیل اعداد اسطوره ای و نمادین»، دبی: کنفرانس بین المللی مهندسی و علوم کاربردی.
لانداو تاسرون، الا (1392 ش): «قبیله؛ دائرة المعارف قرآن». سرویراستار ترجمه: حسین خندق آبادی، تهران: حکمت.
نسفی، عزیز الدین (۱۳۸۶ ش): «الإنسان الکامل»، تهران: انتشارات طهوری، چاپ هشتم.